بافت قديم نائين از 7 محله تشكيل شده است.اين محلات كه هر يك حسينيه هايي دارد عبارتند از: محله چهل دختران، پنجاهه، نو گاباد و يا نو آباد، باب المسجد يا در مسجد، سراي نو، كوي سنگ يا گودالو و محله كلوان.اين بافت به سبب تاثير پذيري از عوامل گوناگوني مانند محيط طبيعي، آب و هوا، نيازهاي شهر، لزوم امنيت شهر در برابر تهاجم بيگانگان طراحي شده و به طور كلي داراي كل ارگانيك بسته و معماري درونگر است.
بيشتر فضاي معماري و آثار تاريخي نايين كه در طول قرن اسلامي ساخته شده در تركيبي متراكم در كنار يكديگر و متصل به هم مستقر شده اند.به عبارت ديگر طراحي شهر به گونهاي بوده كه فضاهاي مسكوني بدون آن كه از نظر كاربردي دچار اشكال شوند در كنار عناصر شهري مانند مسجد جامع و دارا لحكومه و بازار و حسينيه و مدرسه و حمام مستقر شدهاند. اما ساخت و سازهاي اخير باعث شده جان بافت تاريخي شهر نايين زخم خورد و تا جايي پيش رود كه چندين محله نايين متلاشي و بخشهاي از آن را ويران كند
مسجد جامع نايين
بر اساس آنچه در كتاب مرآه البلدان آمده است بناي اوليه مسجد جامع نايين منسوب به عمر بن عبدالعزيز خليفه ي هشتم امويان است كه دوران خلافتش از سال 99 تا 101 هجري قمري بوده است. سمت چپ منبر منبت كاري شده و در قسمت فوقاني آن كتيبه اي به تاريخ 711 هجري قمري موجود است كه قديمي ترين تاريخ ثبت شده در بنا است. كتيبه ي در چوبي مسجد تاريخ 784 هجري قمري را نشان مي دهد .
اس فلاري در كتاب مسجد جامع نايين ، اين مسجد را از آثار نيمه ي دوم قرن سوم هجري قمري دانسته است. او تزيينات مسجد را با تزيينات چند بناي دوره ي عباسيان مقايسه كرده و وجود اين تزيينات را نشان دهنده ي يك مرحله پيشرفت در تاريخ هنر اسلامي دانسته است. مسجد جامع نايين از معدود مساجد اوليه شبستاني است كه كمتر دستخوش تغيير و تحول شده و صورت اوليه خود را تا به امروز حفظ كرده است. اين مسجد شامل صحن و شبستان هايي در سه جبهه ي آن و رواقي در جبهه ي مقابل قبله بوده است. مسجد شش ورودي داشته كه در حال حاضر ورودي اصلي آن در جبهه ي جنوب شرقي قرار دارد و سر در آن احتمالا متعلق به دوره ي صفوي است. در كنار اين ورودي تك منار مسجد قرار گرفته كه ارتفاع آن 28 متر و به صورت هشت ضلعي ساخته شده است. اين مناره از آثار قرن چهارم قمري است. هنگام ورود به مسجد وارد شبستان جنوب غربي مي شويم و در جبهه ي عمود بر آن شبستان ديگري قرار دارد كه هر دو ما را به حياط رهنمون مي كند. چهار ضلعي حياط در هر بدنه فضايي را به ما نشان مي دهد.جبهه ي جنوب غربي به علت قرار گيري در جبهه در جهت قبله مهمترين و اصلي ترين شبستان به شمار مي آيد و منبر و محراب اصلي در اين قسمت قرار دارد.يكي از آثار مهم در مسجد جامع نايين منبر چوبي و تزيين شده با هنر منبت در مجاورت محراب مي باشد. واقف منبر بر اساس كتيبه ي آن ملك التجار جمال الدين حسين بن عمربن عفيف و سازنده ي آن استاد محمود شاه بن محمد نقاش كرماني بوده است. در ساخت اين منبر از تكنيك كام و زبانه و چفت و بست استفاده شده است و هيچ گونه ميخ فلزي در ان بكار نرفته است.از ديگر بخشهاي معماري مسجد وجود پاياب و وضو خانه است كه در قديم از طريق آب قنات تامين مي شده و از طريق پلكاني به صحن راه مي يابد. اين مسجد زير زميني دارد كه كاملا در دل زمين حفر گرديده است
قالی بافی از صنایع دستی نایین
صنعت قالي در نايين رواج نداشت تا اينكه ميرزا جلال خان پيرزاده كه از سال 1296 هجري شمسي تا سال 1307 سمت نظامت مدرسه نايين را داشت چون جدي و ساعي بود ملاحضه كرد كه برخي از شاگردان پس از اتمام تحصيلات ابتدايي قادر به ادامه نحصيل نيستند و به لحاظ نبود بازار اشتغال كافي در منطقه و صرفا به جهت تامين معاش زندگاني خود و خانواده كه در محروميت و فقر بسر مي بردند ، ناچار به ترك ديار و كاشانه خود هستند. از اين رو تصميم گرفت تا حرفه اي براي اين دسته از افراد فراهم كند . لذا در سال 1302 با هزينه خود مبادرت به دائر نمودن كلاس فني كرد و در اين رابطه از وجود دو نفر از استادان قالي بافي ناييني به نامهاي ميرزا حسن و ميرزا جواد سجادي كه از سادات نايين بودند و مراحل آموزش قالي بافي را قبلا در سلطان آباد اراك آموخته بودند بهره گرفته و به مدت دو سال در اولين كارگاه قالي بافي نايين به آن عده از افرادي كه ذوقي به اين كار داشتند ، حرفه بافت قالي را آموختند. طولي نكشيد كه مرحوم حاج ملا قاسم صادقي نيز با جديت خود كارگاه قالي بافي ديگري را در محله چهل دختران نايين داير نمود و آوازه طرز كار و بافته دست آنان كه يك پديده جديد محسوب مي شد در بين همه پخش گرديد و عده اي ديگر را جذب فعاليت در زمينه رونق اين حرفه نمود كه جا دارد از جمله آنان از كوشش بي دريغ برادران حبيبيان كه طرح فرش نايين را با الهام از طبيعت كوير و فرهنگ غني مردم منطقه و طرحهاي دوران صفوي به عرضه وجود آوردند بعنوان بانيان توسعه و ترويج فرش نايين نام برده شود . از آنجايي كه سطح درآمد حاصله از قالي بافي نسبت به ساير هنرهاي دستي از رشد قابل توجهي برخودار بود ، طولي نكشيد كه اين هنر از رونق چشمگيري برخوردار گرديد .فرشي كه امروز به نام فرش نايين به شايستگي و غرور ارزشي والا به فرش ايران در بازارهاي جهاني بخشيده است حاصل سر پنجه مردماني هنرمند و كم ادعا است كه طبيعت كويري نهايت خست و تنگي را بر شرايط زندگي آنها روا داشته است.